stressreductie

Lazarus en Folkman: stress als wisselwerking

Richard Lazarus en Susan Folkman onderzochten hoe mensen omgaan met stress. Hun belangrijkste idee is dat stress niet simpelweg ontstaat door een gebeurtenis zelf. Stress ontstaat in de wisselwerking tussen een gebeurtenis en jouw beoordeling van die gebeurtenis. Twee mensen kunnen dus in dezelfde situatie zitten en toch heel anders reageren. Dat betekent niet dat de één zich aanstelt en de ander sterk is. Het betekent dat hun brein de situatie anders inschat en andere mogelijkheden ziet. Lazarus en Folkman noemen stress daarom transactioneel: er gebeurt iets tussen persoon en omgeving. In deze module gebruiken we dat idee stap voor stap. Eerst kijk je naar de situatie. Daarna naar hoe bedreigend, belastend of uitdagend die situatie voor jou voelt. Daarna naar wat jij denkt dat je ermee kunt. Pas daarna kies je wat helpt: iets oplossen, steun zoeken, je lichaam kalmeren, grenzen stellen of een kleine herstelactie plannen.

In de visual zie je daarom twee belangrijke beoordelingsmomenten. Primaire appraisal is je eerste inschatting: hoe ernstig is dit voor mij, wat staat er op het spel en voelt dit als bedreiging, verlies of uitdaging? Secundaire appraisal is de vervolgvraag: wat kan ik hiermee, welke invloed heb ik, welke steun of informatie is beschikbaar en welke eerste stap is haalbaar? Stress wordt vaak sterker wanneer iets belangrijk of bedreigend voelt én je weinig mogelijkheden ervaart. Door deze twee beoordelingen apart te bekijken, krijg je meer taal voor wat er gebeurt en meer ruimte om anders te reageren.

Waarom herkennen belangrijk is

Stel: je krijgt onverwacht extra werk of een lastig bericht. Reactie 1: je denkt meteen: dit lukt nooit, straks stel ik iedereen teleur. Je lichaam spant aan en je probeert alles tegelijk op te lossen. Reactie 2: je denkt: dit is veel, maar ik kan eerst vragen wat prioriteit heeft en daarna één stap kiezen. De situatie is hetzelfde, maar je inschatting verandert. Herkennen is belangrijk omdat je anders alleen de stress voelt en automatisch reageert: harder werken, vermijden, piekeren of jezelf streng toespreken. Als je ziet welke inschatting de stress aanzet, kun je eerder bijsturen. Je krijgt dan niet volledige controle over alles, maar wel meer keuze in je reactie.

Visual: transactioneel stressmodel

Jouw situatie in het stressmodel

Welke concrete situatie geeft jou nu stress, en waar past die in het transactionele stressmodel?

Hint: Beschrijf eerst de situatie zelf. Schrijf daarna kort op: hoe ernstig of belastend voelt dit voor mij? En wat denk ik dat ik ermee kan? Je hoeft nog geen oplossing te hebben; het gaat om herkennen waar jouw stressreactie begint.